Fort de Souville hoofdingang mei 1916

Hoe realistisch veel van de lezers de belevenissen van Jean Perinet en Erich Raedelein ook ervaren mogen hebben, Jean en Erich noch hun kameraden hebben bestaan. ‘Poststempel Verdun’ is in de eerste plaats een roman, een verhaal ontstaan in de verbeelding van een schrijver. Achteraf heb ik gemerkt dat de verbinding van de fictie met de rauwe werkelijkheid de beschrijvingen extra kracht verleent.

Vlees en bloed

Hoewel niet van vlees en bloed zijn Jean en Erich voor mij toch een symbool geworden voor het aangrijpende lot van alle soldaten die in 1916 bij Verdun gevochten hebben. In de afgelopen jaren heb ik het ‘rode vierkant’, zoals het centrum van de verbeten strijd ook wel aangeduid wordt, in het kader van mijn onderzoek met enige regelmaat bezocht; soms alleen, soms in het gezelschap van vrienden en twee keer met mijn zoon. Tijdens die bezoeken heb ik – niet vreemd natuurlijk – ervaren dat Verdun en zijn omgeving een ‘mer a boire’ aan indrukken vormen. Niet alleen de vestingstad zelf, de omringende slagvelden op de rechter en de linker Maasoever, maar ook de Voie Sacrée, de forten, de ‘ouvrages’, de ‘villages détruits, de vele musea en de talloze begraafplaatsen. ‘In de sporen van Jean en Erich’ is geen bedevaart , maar een logische route voor een bezoek die de strijd uit het boek volgt.

‘In de sporen van Jean en Erich’, de route

Maandag 7 februari verlaat de trein met aan boord de dan negentienjarige Erich Raedelein, student rechten en zoon van de smid, het station van Hohensalza in het noordoosten van Duitsland om, na een reis van vele honderden kilometers, aan te komen in Longuyon, bezet Frankrijk. Na een afmattende mars arriveert zijn bataljon in Flabas, enkele kilometers van het front. Jean Perinet heeft eind januari op het station van Limoges afscheid moeten nemen van zijn gezin. Hij en zijn bataljon hebben posities ingenomen in het Bois-de Ville, schuin tegenover Flabas. Op die plek begint ook onze route die ons in de voetsporen van beide soldaten over het slagveld op de rechter Maasoever leidt.

‘Zelfs de perrons zijn afgeladen met mannen en vrouwen die stil voor zich uitstaren of juist druk met elkaar praten; de nerveuze spanning van het afscheid. Ik ben hier niet goed in. Ik weet niet wat ik zeggen moet. Marie kijkt me alleen maar aan. Ook zij zwijgt. Dan klinkt de stoomfluit.’

Flabas

Ligt ten noorden van Verdun. Via de D 964, de D 905 en de D 125 rijdt u naar Moirey-Flabas-Crépion zoals het tegenwoordig heet. De tocht van Erich begint feitelijk bij zijn inkwartiering op een boerderij in Flabas.

Flabas briefkaart

Duitse prentbriefkaart van Flabas

‘Flabas is een dorp van niets, een muggenscheet. Een verzameling huizen, een kerkje op een heuvel en enkele verspreide boerderijen in een heuvelachtig gebied. Gisteravond zijn we hier aangekomen, uitgeput en uitgehongerd.’

 

 

 

Camp des représailles

Camp des Représailles de Flabas

Camp des représailles de Flabas

 

 

Slechts bij weinigen bekend is het feit dat in februari 1916 500 Franse gevangenen in een ‘vergeldingskamp” in Flabas geïnterneerd werden. Meer dan de helft van deze gevangenen liet het leven. Het monument hiernaast gedenkt hen.

 

Langs de D 905 ligt het Bois-de-Ville aan uw rechterhand.
Het Bois-de-Ville, gelegen tussen het Bois des Caures en het Bois de l’Herbebois, heet volgens de zeer gedetailleerde ‘Carte de randonnée Forêts de Verdun et du Mort-Homme’ tegenwoordig het Forêt Communale de Ville-devant-Chaumont les Rappes. Voor degene die van feitjes houdt: ‘In de officiële gevechtshandelingen wordt het Bois-de-Ville niet of nauwelijks vermeld.’

Bois-de-Ville

‘Mijn compagnie ligt nu in het Bois-de-Ville, dat is een bos even ten noorden van Verdun. Het is vandaag ijskoud en regenachtig en ons onderkomen is net zo tochtig als onze oude koeienstal. Maar er zijn belangrijker zaken. De laatste dagen worden de geruchten steeds hardnekkiger dat de vijand een grote aanval voorbereidt.’

Ville-devant-Chaumont

Duits kerkhof bij Ville devant Damloup

Duits kerkhof bij Ville-devant-Damloup

Voor een bezoek aan het Duitse oorlogskerkhof bij Ville-devant-Chaumont rijdt u de D 125 in zuidelijke richting. Bij de splitsing met de D 905 gaat u linksaf. Even buiten Ville-devant-Chaumont ligt een Duits oorlogskerkhof. De aanblik van zoveel kruisen en de wetenschap van wat er vooraf ging maakt dat ik me nederig voel bij een bezoek aan een soldatenkerkhof. Twee ‘Krankenträger’ gevallen op dezelfde dag en naast elkaar begraven. Wat voor een tragisch verhaal schuilt daarachter.

 

 

Het weer in februari 1916

‘De lucht is grijs, loodzwaar van nog niet gevallen sneeuw. Ik verafschuw grijs. Zwart en wit, dag en nacht, donker en licht, zijn tegenstellingen die ik begrijp, maar grijs. Grijs is nog erger dan zwart. Zwart absorbeert de emotie, maakt haar onzichtbaar. Grijs is niets, begin noch einde, verleden noch toekomst.’

Voor de volgende halte rijdt u de D 125 terug naar de splitsing met de D 905. Op de hoek is een kleine parkeerplaats.

Bois des Caures

Anders dan over het het Bois-de-Ville staan de boeken vol over de strijd in het Bois des Caures. Niet vreemd, want het bos was gedurende de eerste dagen van de strijd een van de meest hevige brandhaarden. De ‘Jagers te voet’ (Chasseurs à Pied) hielden hier, onder de bezielende leiding van luitenant-kolonel Emile Driant, bijna twee dagen lang stand. Uiteindelijk werden zij omsingeld en moesten zij zich terugtrekken op het dorp Beaumont. Bij deze manoeuvre sneuvelde Driant.

Driant (2e en partant de la gauche) posant devant son PC au Bois desCaures

Driant voor zijn PC

Luitenant kolonel DriantLuitenant kolonel DriantLuitenant kolonel DriantBrief van luitenant-kolonel Driant aan zijn echtgenote
‘Ik schrijf je slechts enkele haastige regels, want ik moet naar mijn post, mijn mannen aanmoedigen en de laatste voorbereidingen in ogenschouw nemen; …ik bespeur een genoegdoening dat ik me niet vergist heb toen ik een maand geleden aankondigde wat er gebeuren zou …. Zie je, ik zal mijn best doen en ik voel me heel kalm. Ik heb altijd zoveel geluk, dat ik er ook deze keer in geloof. Hun aanval zal vannacht plaatsvinden net zo goed als hij ook nog enkele dagen kan uitblijven.’

Beaumont-en-Verdunois

Beaumont-en-Verdunois, village martyr

Na een bezoek aan het Bois des Caures rijden we terug richting Verdun. Na enkele honderden meters passeren we het bord waarop Beaumont-en-Verdunois (Village Détruit) staat aangegeven, het dorp waar de Chasseurs à Pied zich op wilden terugtrekken.

Als we verder gaan en opnieuw richting Verdun rijden. De weg daalt geleidelijk. Via Vacherauville rijdt u naar Bras-sur-Meuse. Ongeveer midden in het dorp kiest u voor de D 913 richting het Ossuaire de Verdun. De weg stijgt nu, eerste langzaam dan steiler. Links en rechts liggen bossen met illustere namen zoals het Bois d’Haudraumont en het Bois de Nawé. Dat laatste ligt direct aan uw rechterhand. Vlak voor het einde van de klim bereikt u de Tranchée des Baionettes.

Tranchée des baïonettes

Deze plek heeft geen relatie met de omzwervingen van Jean of Erich, maar is de moeite van het bezoeken zeker waard, al is het maar omdat de toedracht vraagtekens oproept.

Tranchée des baionettes

Tranchée des baionettes

Zaterdag 10 juni 1916. De Duitsers bereiden een grote aanval voor. In de loopgraven liggen de verdedigers van het Franse 137e Infanterie Regiment (IR) onder een barrage van vijandelijk vuur. Hun derde compagnie ligt direct in het zicht van de Duitse artilleriewaarnemers, met desastreuze gevolgen; meer dan de helft van de compagnie vindt de dood. Ook de volgende dag gaat het bombardement onverminderd door, om in de vroege ochtend van de 12e juni nog in hevigheid toe te nemen. De laatste resten van het 137e IR worden vernietigd. Het verhaal gaat dat de Franse soldaten, in afwachting van de stormaanval, hun bajonetten opzetten en zich klaarmaken voor het gevecht. Zover komt het echter niet. Ze worden bedolven onder tonnen aarde die de zware Duitse projectielen in de loopgraaf werpen. Er zijn echter ook andere ‘lezingen’, vooronderstellingen waarin gas en of de luchtdruk van inslaande granaten de Fransen uitschakelde en de Duitsers de loopgraaf na hun aanval ijlings hebben dichtgegooid. Na de Tranchée des Baïonettes bereikt u de hoogten waarop een belangrijk gedeelte van de slag zich heeft afgespeeld.

Fleury

Er zijn zoveel verhalen die over dit dorp verteld kunnen worden. ‘Fleury heeft als dorp opgehouden te bestaan. Op het treinstationnetje na is het in Duitse handen. Froideterre is geheel omsingeld. De mof is zelfs tot boven op de versterking doorgedrongen, maar met schroot geladen granaten blazen hem er weer af. Ook Quatre Cheminées, stafpost en veldhospitaal, wordt ontzet.

La ferme de Thiaumont 1915

Tussen het kruitmagazijn van Fleury en Thiaumont is intussen een enorme kloof ontstaan, een gapend gat waar de vijand op het punt staat om door te breken. Zo groot als nu is de dreiging nog nooit geweest.’

 

 

 

Fort de Souville

Fort de Souville heeft vanaf 21 februari 1916 bijna onafgebroken onder artillerievuur gelegen. Het is op deze plek dat de levenslijnen van Jean en Erich samenkomen op 12 juli 1916. In de maanden en dagen daarvoor is het fort verworden tot een pokdalige ruïne. De vormen van Fort Souville zijn daardoor slechts in de verbeelding op te roepen. Onder de grond is het fort nog redelijk intact, al is een bezoek levensgevaarlijk.

En dan nog….
Verdun en omgeving bieden, zoals ik al schreef, een overweldigend aanbod aan interessante plekken. Zelfs met een goed voorbereid bezoek lukt het niet om ze allemaal in twee of drie dagen te bezichtigen. Maak dus vooral gerichte keuzes.

Cimétaire National de Verdun

Bijna 4900 soldaten die tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn gevallen liggen hier begraven, waaronder zeven kisten met de resten van naamloze soldaten. Een van deze kisten werd tijdens plechtigheid in de Citadel van Verdun ‘uitgekozen’ en bijgezet onder de Arc de Triomf in Parijs.

Le Mort-Homme en Heuvel 304

Verdun la cote 304 et le ravin de la mort

Côte 304

Veel schrijvers accentueren het belang van de rechter Maasoever in de strijd voor Verdun. Begrijpelijk, als je bedenkt hoeveel ‘spectaculaire’ gevechten hier plaats hebben gevonden.

En toch is de linker Maasoever ook het toneel geweest van vergelijkbare intense strijd en onverzettelijke moed. Namen als Cumières, Bois de Corbeaux en Malancourt zijn, naast de Mort-Homme en Côte 304, voor altijd verbonden aan de linker Maasoever.

 

Websites

Er zijn honderden websites die allemaal op hun eigen manier de Eerste Wereldoorlog en de slag voor Verdun benaderen. Ze hebben, naast de verschillen in onderwerp en of professionaliteit, allemaal een kenmerk gemeen: ze zijn gemaakt met respect en passie voor het onderwerp. Met een aantal van die websites heeft deze site een link. Een in mijn ogen bijzondere site wil ik graag apart onder de aandacht brengen. Dat is www.verdunbilder.de van Rene Reuten, een site nota bene die ik niet lang geleden ‘ontdekte’. Kijk en oordeel zelf.

Andere interessante sites zijn: