Fort de Souville la route près du fort

Souville, route près du fort

“Brieven uit Fort de Souville” is lange tijd de werktitel geweest van wat uiteindelijk “Poststempel Verdun” is gaan heten. Waarom deze prominente rol voor juist dit fort? Twee andere forten zijn zoveel bekender en, op het eerste gezicht, aansprekender. Dat moge zo zijn, maar ik heb mij vooral laten inspireren door het feit dat in vrijwel alle literatuur over Verdun Fort de Souville een ondergeschikte rol speelt.

Alle aandacht gaat uit naar Douaumont – onterecht in mijn ogen – en Vaux – zeer terecht vind ik – en dat is het. Souville is een ondergeschoven kind. En juist dat biedt een schrijver de mogelijkheid om een beeld te schetsen van het fort en zijn lot, een beeld waarin de verbeelding verbonden wordt met de werkelijke gebeurtenissen, zoals ze hieronder op hoofdlijnen beschreven zijn.

Fort de Souville 1916

Ruim achthonderd mannen die eten, drinken, roken, werken en slapen, die zich ontspannen, wassen en ontlasten. Vierentwintig uur op vierentwintig, dicht op elkaars huid, met dag en nacht exploderende projectielen op hun dak. Letterlijk. Stel je voor: meer dan achthonderd vermoeide mannen, wier biologisch ritme volledig verstoord is door een onregelmatig leven vol angst en spanning, bijeen in een ruimte die hen amper fatsoenlijk onderdak kan bieden.

Luchtfoto Fort de Souville

Luchtfoto Fort de Souville

Fort de Souville – oorspronkelijk fort Lemoine geheten – is door zijn ontwerper, Gustave de la Taille, genoemd naar een dorp in de Loiret. Dat dorp, Souville dus, is sinds 1973 onderdeel is van Yèvre-la-Ville. Fort de Souville behoort tot de zogenoemde ‘Redoutes de Paniques’ rond Verdun en maakt deel uit van de tweede fortenlinie voor Verdun, net als Fort de Tavannes.

In de eerste linie, op enige afstand van Souville liggen de grote forten, Douaumont en Vaux. In de derde linie liggen kleine, strategisch minder belangrijke forten als Belleville, Saint Michel en Belrupt. Souville werd gebouwd tussen 1876 en 1877 door generaal Séré de Rivières. In 1888 werd het gemoderniseerd, onder andere werd het kruitmagazijn versterkt met beton. Het fort staat in directe verbinding met de abri-caverne – onderaardse grot / schuilplaats – van Souville. Deze bestaat uit twee, tien meter onder de grond gegraven, twintig meter uit elkaar gelegen, grote galerijen. Een galerij kwam uit op een trap die directe toegang tot het fort gaf, de andere leidde naar het munitiemagazijn. Fort de Souville – 389 meter boven zeeniveau – domineerde de noordoostelijke hoogten voor Verdun en vormde in feite de laatste echte hindernis vóór Verdun.

Fort de Souville lag centraal in de verdedigingsgroep “Redoute de Souville”. Tot deze groep behoorde een aantal vestingwerken waaronder batterij 8-1 de Torcy, bewapend met vier 90 mm kanonnen, batterij 8-2, 155 mm geschutstoren, ook wel Tourelle Bussière geheten en batterij 8-3 de Souville, een dubbele batterij bewapend met vier 90 mm kanonnen en 4 90 mm korteafstandskanonnen. Na de mobilisering in 1914 had het fort een garnizoen van 350 man: infanteristen, pioniers en artilleristen. Een decreet van 5 augustus 1915 leidde ertoe dat alle forten van hun bemanning en bewapening werden ontdaan.

De eerste dagen van de strijd

21 februari 1916

Bij het begin van de slag rond Verdun, op 21 februari 1916, had het fort geen bemanning. Het werd door Duitsers, die hiervan niet op de hoogte waren, regelmatig beschoten, onder meer met granaten van 42 centimeter, afkomstig van de zogenoemde Dikke Bertha’s.

25 februari 1916

Na de val van Douaumont wordt Souville het voornaamste observatiepunt.

26 februari 1916

Order aan luitenant kolonel Truffert – 73e RI – om de directe omgeving van Souville te verkennen.

27 februari 1916

Mars richting het ravijn van Fleury. Aankomst ongeveer 12.10 uur. Tegen 16 uur aanzienlijke verliezen. Regiment trekt zich 300 meter terug. Rond 22.30 uur moet het 1e bataljon het 8e RI westelijk van Douaumont gaan ondersteunen. Het 2e bataljon wordt in reserve gehouden ten behoeve van het 418e RI in het bos van Chapître. Het 3e bataljon wordt in reserve houden op heuvel 285, dicht bij Poudrière. Het bataljon gaat op verkenning uit met het oog op de verdediging van de 2e linie tussen de redoute van Thiaumont en de noordoostelijke kant van fort Souville.

28 februari 1916

14.00 uur.

De Duitsers vallen het 8e RI en 11e RI met traangas aan. Het 1e bataljon van het 73e RI, dat ondersteuning biedt, wordt gedecimeerd. Hun commandant, Victor Farjon, besluit met de rest van zijn mannen een bajonetaanval uit te voeren. Farjon wordt zwaargewond en sterft op 16 maart 1916 aan zijn verwondingen. Rond 21.00 uur worden de 11e en 12e compagnie ter versterking gezonden.

Fort de Souville

Fort de Souville 2012

Omdat Souville, na de val van Douaumont van grote strategische waarde was én als centrale uitkijkpost fungeerde, werd het op bevel van Pétain op 14 maart 1916 voorzien van een reguliere bezetting en munitie voor 15 dagen. Souville werd ingericht als commandopost voor een infanteriedivisie en als staf voor artillerie en pioniers. Ook werd een nieuw verdedigingsplan opgesteld. Naast de reguliere bezetting van ongeveer 350 man bestond het garnizoen rond medio maart uit nog eens 25 officieren en 463 manschappen. Zij moesten leven in de beperkte ruimtes van de  niet versterkte kazerne, de abri-caverne en munitiemagazijn 18, wat leidde tot grote problemen, vooral qua verzorging en watervoorraad.

Op ongeveer 150 meter ten westen van het fort lag de Tourelle Bussière, ontworpen door luitenant-kolonel Bussière. Deze toren, via tunnels met Souville verbonden, vuurde in de periode 21 februari tot 16 maart ongeveer 600 schoten af. Een munitie-explosie in de loop beschadigde de toren zodanig, dat deze voor langere tijd uitgeschakeld was. In die periode werd de toren als commandopost gebruikt.

Drie maanden van beschieting

In deze periode sloegen er 38.000 granaten van alle kalibers in op en rond het fort.

09 mei 1916

Iedereen die niet tot het reguliere garnizoen behoort, moet het fort verlaten.

01 juni 1916

Inslag van 1600 granaten, waaronder 38 cm en 42 cm.

08 tot en met 13 juni 1916

Fort de Souville wordt aanvalsdoel. De drie divisies, gelegen tussen de Côte de Poivre en Douaumont bereiden de aanval op de lijn Fleury-Souville voor. Zwaarste beschieting tot dat moment op Souville en directe omgeving. Inzet van gasgranaten.

21 juni 1916

Drie Duitse legerkorpsen – 6 divisies, 60.000 man – bereiden zich voor op de aanval die voor 23 06 gepland staat. De Fransen zijn gewaarschuwd.

22 juni 1916

22.00 uur.

Poilu uitgeput of dood

Dodelijk vermoeide strijder

De Duitse artillerie krijgt opdracht om te vuren. 230 stukken schieten 110.000 gifgasgranaten – fosgeengas met de naam trichloremethylchloroformiat – af. De effecten van dit gas treden pas enkele dagen na het inademen op. Fort de Souville moet de bovengrondse kazernes ontruimen. In de periode medio juni tot eind juli worden de beschietingen alleen maar erger, met veel schade als gevolg. Er bleef weinig over van fort: veel kazematten en ruimtes stortten in., onder meer de gang van de kazerne (casernement de paix) naar de latrine en de waterpomp, de telefoonkamer, de wachtpost voor de ingang en de ingang naar de linker caponnière.

Ook de muur rond het fort en de prikkeldraadversperring werden in de periode nagenoeg geheel vernield. Een 42 cm granaat raakte de abri-caverne en liet een 5 meter diepe trechter na met een doorsnede van 13 meter. In Fort de Souville organiseerde men de verdediging. Alle ingangen werden zwaar bewaakt: 16 machinegeweren en 2 58 mm kanonnen. De Duitsers versterkten hun aanval.

23 juni 1916

De dag van het grote offensief. Een warme zomerdag. Als voorbereiding op de aanval worden ongeveer 100.000 granaten op Souville afgeschoten.

06.00 uur.

Beierse divisies vallen aan op de lijn Thiaumont-Fleury-Vaux. De 1e Beierse Divisie neemt Thiaumont. Het 10e Beierse Infanterie Regiment wordt bij het bolwerk ‘Kalte Erde – Froideterre’ tegengehouden. Het Alpenkorps neemt Fleury en dringt op naar de hoogte van Fleury.

Het Jager Regiment 2 van het Alpenkorps vecht zijn weg door het Bois de Chapitre, maar werd langs de lijn van de Ravin de Fontaines, ook wel Ravin de Souville genoemd, tegengehouden. De Duitse aanval, hoewel gedeeltelijk succesvol, stagneert. Het fosgeengas heeft, blijkbaar, minder effect dan verwacht. De voorste linies hebben nauwelijks geleden.

09.00 uur.

De Franse artillerie komt in actie en richt zijn vuur vooral op Fleury, waar de Fransen en Duitsers man tegen man vechten. Ook de Duitse artillerie richt zijn vuur op Fleury. Froideterre wordt door de Duitser veroverd evenals de commandopost annex veldhospitaal Quatre Cheminées. Aan het eind van de middag luwt de strijd. De aanval op Souville is volledig mislukt. Alleen de Thiaumont fortificatie en Fleury – op twee huizen in het zuiden van het dorp na – zijn bezet.

Dagorder van 23/06 van Nivelle : “Vous ne les laisserez pas passer mes camarades!”

Fort de Souville soldaten voor de ingang

Fort de Souville soldaten voor de ingang

Pétain was zeer verontrust. Als de Duitsers de ‘Ligne de la panique’ – Fort Belleville-Fort Saint Michel – zouden bereiken lag de weg naar Verdun helemaal open. Pétain, maar ook Nivelle, overwegen zelfs even om de rechteroever te ontruimen om te voorkomen dat de artillerie in Duitse handen valt, maar zien hiervan af. Het effect hiervan op het moreel van de Fransen zou desastreus zijn. Pétain drong er met klem bij generaal Castelnau – en dus indirect bij Joffre – op aan om het Somme offensief naar voren te halen en zodoende de druk op de Duitsers te verhogen. Joffre belooft Pétain ’s avonds om 4 nieuwe divisies te sturen.

24 juni 1916

Falkenhayn adviseert de Kroonprins om de inzet van mensen en materiaal bij Verdun te beperken.

25 juni 1916

Joffre belt Pétain de 25e juni met de mededeling dat de druk op de 26e zou worden opgevoerd en het offensief de 29e zou beginnen. Joffre had gelijk. De Duitsers zetten onverwacht een grote tegenaanval in. Thiaumont wordt bijna ingenomen. Ook de volgende dagen blijven zij aanvallen.

27 juni 1916

Heeresgruppe antwoord Falkenhayn dat de westelijke aanvalsgroep zich moet ingraven.

01 juli 1916

De gevechten aan de Somme beginnen. Troepen, artillerie en vliegtuigen worden van Verdun naar de Somme overgebracht. De gevechten om Fleury gaan echter onverminderd door. Het dorp wisselt in de loop der dagen 16 keer van bezetter. Ook Thiaumont gaat regelmatig in andere handen over. De Duitse troepen boeken weliswaar enige voortgang, maar worden tenslotte de pas afgesneden.

Erich von Falkenhayn wordt vervangen door Paul von Hindenburg.

Kort na aanvang van de Duitse aanval op 23 juni werd de 127e DI (6e Legerkorps) naar Verdun gedirigeerd om de gedecimeerde eenheden langs de zuidelijke flank van de Duitsers af te lossen. Het 171e RI van de 127e DI nam de sector in het Bois de Fontaines-Souville ravijn tegenover het Bois Fumin van de resten van de 45e RI en 54e RI over.

24 juni 1916

Elementen van de 127e DI, waaronder delen van het 127e RI, doen tegenaanvallen. Terwijl divisies op hun linkerflank wanhopig proberen om Fleury en Thiaumont te behouden, probeert het 127e RI tevergeefs het Bois de Chapitre terug te veroveren. De commandant van het 3e bataljon sneuvelt, zijn adjudant raakt gewond.

25 juni 1916

Het regiment kreeg opdracht om het front ‘gelijk te trekken’. Langs het hele front vonden man tegen man gevechten plaats, maar de poging mislukte. Het regiment leed zeer zware verliezen.

26 juni 1916

Opnieuw een Franse aanval. Ook deze wordt afgeslagen.

De grote Duitse aanval

03 juli 1916

Het 171e en 172e verdedigen de Batterij van Damloup tevergeefs tegen het Duitse 99e IR. Op 4 en 5 juli ondernemen ze een poging om de batterij terug te veroveren. Zwaar artillerie- en infanterievuur maken dit onmogelijk.

06 juli 1916

De 127e DI wordt teruggetrokken om te herstellen en zich voor te bereiden op hun aandeel in de Slag aan de Somme.

08 juli 1916

Fort de Souville wordt door de Duitsers gebombardeerd als ‘voorbereiding’ op een nieuw offensief.

11 juli 1916

05.00 uur.

Zwaar Duits bombardement gaat aan de aanval vooraf.

06.00 uur.

Duitse troepen, bestaande uit Jagers, Alpenkorps en resten van het 140e IR (Oost Pruisen) onder leiding van luitenant Lamprecht, lanceren een nieuwe, zware aanval met als primaire doel het veroveren van de forten Souville, Belleville en Saint Michel. Een bombardement met gisgas levert weinig resultaat op omdat de Fransen voorbereid zijn en dit maal beschikken over goed functionerende gasmaskers. Het Beierse Leib Regiment neemt, ondersteund door machinegeweren en vlammenwerpers, de Poudrière van Fleury in, ongeveer 600 meter ten zuiden van het gelijknamige dorp. Ten noordwesten van het kruispunt La Chapelle de Sainte-Fine wordt een bataljon Fransen gevangen genomen. Door de inname van de Poudrière en de gevechten rond het kruispunt van Sainte Fine is er een bres van ongeveer 350 meter ontstaan tussen de Franse 128e DI en 131e DI. Commandant Duport van de 131e DI beveelt zijn artillerie om de bres onder vuur te nemen. Hierdoor en door de inzet van twee regimenten weten de Fransen de aanval enigszins te vertragen.

Fort de Souville loopgraaf

Fort de Souville loopgraaf

De Duitsers zijn ervan overtuigd dat ze doorgebroken zijn en nemen Froideterre, het Ravin de Vignes en de forten Souville, Belleville en Saint Michel onder vuur. De Franse generaal Mangin, teruggeroepen naar het front na zijn echec bij Douaumont, geeft opdracht tot een geïmproviseerde tegenaanval, die slechts enige verlichting geeft. Bij de aanvang van het Duitse offensief heeft de 3e compagnie van het 7e RI – 131e DI -bevel gekregen om ‘de lijn bij Carrières te gaan versterken’. Bij Souville aangekomen besluit luitenant Dupuy – die het commando noodgedwongen van kapitein Soucarre had overgenomen – zijn mannen – zestig in getal – daar in te zetten; verder gaan zou, gelet op enorme verliezen, zinloos zijn geweest.

Fort Souville, dat de laatste maanden voortdurend gebombardeerd is, is een ruïne. De bovenbouw is nagenoeg vernietigd. In de benedenbouw vertoeven levenden en doden, waaronder commandant luitenant-kolonel Astruc, die gewond was en vergiftigd door het gas. Hij overleed enkele dagen later. De rest van de reguliere bezetting is nauwelijks tot vechten in staat. Samen met onderluitenant Auguste d’ Orgemont begint Dupuy met de organisatie van de verdediging. Hij laat de onderaardse gangen openen en vrijmaken.

Fort de Souville poste de commandant

Fort de Souville PC

Von Falkenhayn bekijkt de resultaten van deze dag. Zijn oorspronkelijke plan om Souville de 11e te nemen en de 13e Verdun binnen te marcheren zal niet slagen. Daarvoor is het Franse verzet te sterk en de opmars te traag. Daarnaast moet hij troepen achter de hand houden om de druk op het Sommefront op te kunnen vangen. Von Falkenhayn geeft daarom opdracht om het offensief op beide Maasoevers vanaf 12 juli voorlopig te staken. Kolonel von Bellow geeft, in weerwil van de orde van Von Falkenhayn, zijn troepen het bevel om de aanval voort te zetten.

De laatste blik op de Maas

12 juli 1916

De Duitsers zijn deze keer vastbesloten om de hun opmars, die de vorige dag vastliep, voort te zetten. Gedurende de hele nacht is het bombardement op Souville doorgegaan. Onophoudelijk sloegen de 21 cm projectielen in. Om 03.00 uur liet kapitein Decap – die in augustus van 1916 gedood zou worden door een kogel door zijn hoofd – alarm slaan. Het grootste gedeelte van de 3e compagnie verdedigde de bovenbouw, of datgene wat er nog overeind stond, met 3 machinegeweren. Om 05.00 uur voeren de Duitsers het vuur tot ongekende hoogte op; de omgeving van Souville lijkt op een inferno. Decap laat zijn mensen zich in de gewelven terugtrekken, op enkele wachtposten na. Zij hebben het niet overleefd.

Het 100e RI, dat de vorige dag het 167e dat de lijn houdt tussen Chapelle Sainte-Fine – 400 meter ten noorden van Souville – en de Poudrière de Fleury (de vorige dag door het Leib Regiment ingenomen) is komen versterken, komt zo zwaar onder vuur te liggen dat ze hun posities niet kunnen behouden.

Fort de Souville, 12 juli 1916

Fort de Souville, 12 juli 1916

De Duitsers -2 compagnieën van het 140e RI, de 2e en de 10e onder luitenant Lamprecht- rukken door de geslagen bres onweerstaanbaar op richting Chapelle Sainte-Fine. In de bomkraters rond het kruispunt van Sainte-Fine liggen enkele ‘poilus’, resten van de 5e compagnie van het 14e RI. Ondanks hevig verzet slagen zij er niet in de vijand tegen te houden. Ze worden gedood of gevangen genomen. De weg naar Verdun ligt nu in feite open, maar het Duitse opperbevel besluit om eerst het fort Souville aan te vallen en uit te schakelen, wat niet onlogisch is. Een sterk fort in de rug – de Duitsers weten niet dat het fort zwak bezet is – is een onprettige gedachte.

06.00 uur.

Achter een voortkruipend en dekkend artillerievuur – vuurwals genaamd – naderen ongeveer 150 Duitsers, de ene helft gewapend met steelhandgranaten, de andere helft met getrokken bajonet, het fort. Souville is een ruïne. De hele bovenbouw is weggeschoten, alleen het versterkte munitiemagazijn 18 is intact. Van de prikkeldraadversperring is nagenoeg niets meer over, de wallen zijn kapotgeschoten, de verdedigingsmuren grotendeels in puin geschoten, de uit baksteen opgetrokken kazematten zijn ingestort, de toegangen naar de caponnières zijn ingestort of beschadigd, hun schietgaten grotendeels geblokkeerd door aarde, de dubbele caponnière is helemaal ingestort De hoofdingang –vredesingang – staat, hoewel zwaar beschadigd, nog overeind. De abri-caverne – onderaardse kazerne – is nog in goede conditie. Ziehier, de toestand van het fort als de Duitsers snel naderen.

Kléber Dupuy

Kapitein Kléber Dupuy

Tijdens de gevechten om het kruispunt van Chapelle Sainte-Fine en onderweg naar Souville hebben de Duitsers zware verliezen geleden. Niet alleen door het heftige verzet van de 5e compagnie, maar ook door de beschieting door de Franse artillerie. Door deze tegenstand worden de aanvallers echter verspreid. De eerste Duitsers die Souville naderen – ongeveer 30 in getal – steken, zonder veel tegenstand de ingevallen grachten over en beklimmen wat er nog van de bovenbouw overeind staat. Luitenant Dupuy en kapitein Decap hebben de verdediging echter goed georganiseerd. Op en rond de bovenbouw zijn de mannen verborgen. Op het moment dat de Duitser de bovenbouw beklimmen geeft Dupuy – samen met sergeant Guisnier – zijn mannen opdracht om aan te vallen. Alle ‘poilus’ die nog enigszins gezond zijn vallen nu aan. Mitrailleurs knetteren, handgranaten vliegen door de lucht. Er wordt man tegen man gevochten en al die tijd wordt het fort beschoten, door Franse- én Duitse artillerie. Een onbekende batterij ten oosten van Souville ondersteunt de verdedigers, met succes. Drie Duitsers geven zich over, de anderen wijken terug. Langzaam maar zeker krijgen de Fransen de overhand. Guisnier en d’ Orgemont – die deze dag de dood zal vinden – slagen erin om de Duitsers van de bovenbouw te verdrijven. Tien Duitsers geven zich over.

08.30 uur.

Er is geen enkele Duitser meer op de bovenbouw van het fort. Hét enige moment dat een ‘vrije’ Duitser in deze oorlog een blik op Verdun had kunnen werpen is voorbij.

De kans is verkeken

09.00 uur.

De verwarring is nog niet over. De Duitse observatoren zien dat hun soldaten niet meer op de bovenbouw zijn en de Duitse artillerie zet de beschieting van het fort voort. De Franse artillerie schiet, om onverklaarbare redenen ook op het fort, waarop Dupuy direct contact met de batterij opneemt en verzoekt om het vuur naar voren te verleggen. Een aantal Duitsers houdt nog stand in de gracht en de omliggende granaattrechters. Ze worden door de Fransen met handgranaten verdreven. 23 Duitsers geven zich over, de rest wordt gedood. De geplande versterkingen zijn nooit gekomen.

11.00 uur.

Een peloton van het 14e RI arriveert bij het fort, kort daarna gevolgd door de 4e compagnie van het 25e BCP (Batallion de Chasseurs à Pied), ongeveer 200 man sterk. Commandant Cabotte de bataljonscommandant, had rond 08.00 uur opdracht gegeven om Fort Souville te ontzetten. Het bataljon vecht zich, onder een zondvloed van staal, een weg naar Souville. Daarbij vermijden ze het plateau, want alle jagers begrijpen drommels goed dat ze uit het zicht van de vijand moeten blijven, anders worden ze besproeid met 105 cm granaten. Ook andere onderdelen van de 4e compagnie bereiken in de loop van de ochtend het fort. Commandant Cabotte, die wat later bij het fort aankomt, stelt het garnizoen een peloton en een compagnie bewapend met mitrailleurs ter beschikking.

Fort de Souville Tourelle Bussiére

Fort de Souville Tourelle Bussiére

Luitenant Burnier zendt een patrouille uit om de grachten en de schuilplaatsen ten noorden van het fort te zuiveren van eventuele Duitsers. Deze patrouille meldt Burnier enkele minuten later dat er nog vijanden in een schuilplaats zitten. Ondanks verwondingen voegt Burnier zich met vier anderen bij de patrouille. Korporaal Nayrolles, die de patrouille leidt, wordt door de kogel van Duitse soldaat geraakt die probeert te ontsnappen. De andere Duitsers, 18 man sterk, schreeuwen bang: “Kameraden” en geven zich over. Onder hen bevindt zich een gewonde Franse soldaat. Hoewel de grootste dreiging al rond 09.00 uur in de ochtend voorbij is, blijft Souville de rest van de dag onder schot van de Duitse artillerie. Een nieuwe aanval blijft echter uit. Resumé van deze dag: de Duitsers zijn er weliswaar in geslaagd om de lijn ten zuiden van Fleury te doorbreken en Souville aan te vallen, maar de aanval is mislukt. De linies zijn hersteld en houden het. Ook de aanval in de sector Vaux-Chapître en Fumin heeft hun geen succes opgeleverd. De laatste kans om Verdun te nemen is definitief verkeken. Plotseling treedt de rust in, zoals na elk groot gevecht.

21.30 uur.

Luitenant Dupuy en zijn mannen, de redders bij toeval van Souville, worden afgelost.

Fort de Souville na de slag

Fort de Souville na de slag

De Franse verliezen

De verliezen aan de kant van Frans garnizoen van Souville op de 11e en 12e juli 1916 waren hoog: 289 doden, waaronder 6 officieren.